Dipnotlu Atıf Nasıl Yapılır? Chicago Dipnot Örnekleri ve “a.g.e.” Kuralı

Tarih, hukuk, ilahiyat, edebiyat ve felsefe gibi alanlarda tezler çoğu zaman dipnotlu atıf sistemiyle yazılır: kaynak, metnin içinde parantezle değil, sayfanın altındaki numaralı notta gösterilir. Dipnotlu atıfın mantığı her sistemde aynıdır. Ama ayrıntılar, özellikle aynı kaynağa ikinci kez gönderme yaparken ne yazılacağı, kılavuzdan kılavuza değişir. Bu yazıda dipnotlu atıfın üç katmanını, Chicago örneklerini ve tez kılavuzlarının en çok ayrıştığı “a.g.e.” sorusunu ele alıyoruz.

Dipnotlu atıfın üç katmanı

Dipnotlu bir tezde her kaynak üç farklı biçimde görünür:

1. İlk dipnot: Kaynağa ilk gönderme yaptığınızda tam künye verilir: yazar adı soyadı, eser adı, yayın bilgisi ve sayfa.
2. Kısa dipnot: Aynı kaynağa sonraki göndermelerde kısaltılmış biçim kullanılır: genellikle soyadı, kısa eser adı ve sayfa.
3. Kaynakça: Tezin sonunda, soyadına göre alfabetik ve farklı noktalamayla yazılmış tam künye yer alır.

Dipnotta künye unsurları genellikle virgülle, kaynakçada ise noktayla ayrılır; yazar adı dipnotta “Ad Soyad”, kaynakçada “Soyad, Ad” sırasıyla yazılır. Bu yüzden ilk dipnotu kopyalayıp kaynakçaya yapıştırmak işe yaramaz. ISNAD rehberi bu alışkanlığı en yaygın atıf hatası olarak anar.

Chicago dipnot örnekleri

Dipnotlu atıfın uluslararası referansı Chicago Manual of Style’ın “notes and bibliography” sistemidir. Aşağıdaki örnekler Chicago’nun resmî sitesindeki 18. baskı (CMOS 18) hızlı rehberinden alınmıştır:

Kitap ve dergi adları eğik yazılır. Makale adı tırnak içindedir. Dipnottaki sayfa, alıntı yaptığınız sayfadır; kaynakçadaki sayfa aralığı ise makalenin tamamını gösterir. Kılavuzunuz Chicago’nun 17. baskısını anıyorsa bazı ayrıntılar (örneğin yayın yeri) farklı olabilir; kılavuzun kendi örneğini esas alın.

Tartışmalı konu: “a.g.e.” kullanılır mı?

Türkçe tezlerde aynı esere tekrar gönderme yaparken geleneksel olarak “a.g.e.” (adı geçen eser) ve “a.g.m.” (adı geçen makale) kullanılır. Kılavuzları incelediğimizde bu konuda açık bir bölünme gördük:

“a.g.e.” kullanımını öngören kılavuzlar (örnekler):

• Beykent Üniversitesi: ilk dipnot “1. L. S. Brown, Feminist Therapy, American Psychological Association, Washington DC, 2018, s. 141.”, sonraki “2. Brown, a.g.e., s. 155.”
• Doğuş Üniversitesi: sonraki atıflarda soyadı, a.g.e. ve sayfa.
• Kocaeli Üniversitesi: “Seyidoğlu, a.g.e, s.36.”
• Bursa Uludağ Üniversitesi: soyadı ile “a.g.e.” (makalede “a.g.m.”) ya da “op.cit.”

“a.g.e.” kullanımını yasaklayan kılavuzlar (örnekler):

• Ege Üniversitesi: aynı kaynağa ikinci kez atıfta a.g.e. ve a.g.m. kullanılmaz.
• Adıyaman Üniversitesi: yazarın soyadı, cilt ve sayfa yeterlidir.
• Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi: Chicago dipnotlarında “age.” yerine soyadı, kısa eser adı ve sayfa, örneğin “Kaymakçı, Giresun I, 16.”
• İstanbul Medipol Üniversitesi: “a.g.e.” ya da “ibid.” yerine kısaltılmış eser adı.

Modern sistemler, ISNAD ve Chicago’nun kısa dipnot yaklaşımı gibi, kısaltılmış başlığı tercih eder. Kısa başlık, okura hangi esere gönderme yapıldığını tek bakışta gösterir. “a.g.e.” ise okuru önceki dipnotları geriye doğru taramaya zorlar. Ama tezinizde belirleyici olan genel eğilim değil, kendi kılavuzunuzdur: kılavuz “a.g.e.” istiyorsa kullanın, yasaklıyorsa kullanmayın. Bazı kılavuzlar ikisini de kabul eder; bu durumda bir sistem seçip tezin tamamında koruyun.

Dipnot yazımının pratik kuralları

• Otomatik dipnot kullanın. Word’ün dipnot ekleme özelliği numaraları kendiliğinden günceller. Elle yazılan numaralar araya yeni kaynak girdiğinde bozulur.
• Numaralandırmayı kılavuza göre yapın. Bazı kılavuzlar tez boyunca kesintisiz numara ister (Beykent), ISNAD gibi sistemler her bölümde 1’den başlatır.
• Dipnot numarası noktalama işaretinden sonra gelir. “…belirtilmiştir.³” biçimi yaygın kuraldır; kılavuzunuzdaki örneğe bakın.
• Unvan yazmayın. Dipnot ve kaynakçada “Prof. Dr.” gibi akademik unvanlar kullanılmaz; Beykent ve Süleyman Demirel kılavuzları bunu açıkça belirtir.
• İkincil kaynakta “akt.” kuralı dipnotta da geçerlidir. Ayrıntılar için ikincil kaynak gösterme yazımıza bakın.

Sık yapılan hatalar

1. Her göndermede tam künyeyi tekrarlamak. Beykent, Doğuş ve İstanbul Sabahattin Zaim kılavuzları bunu açıkça hata sayar; ilk dipnottan sonra kısa biçime geçin.
2. Kılavuz yasakladığı hâlde “a.g.e.” kullanmak ya da tersine, kılavuz istediği hâlde kısa başlık kullanmak.
3. Aynı tezde iki kısaltma sistemi kullanmak. Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi kılavuzu, bir yerde “a.g.e.”, başka yerde “op.cit.” yazmayı hata olarak gösterir.
4. Dipnotu kaynakçaya kopyalamak. Ad sırası ve noktalama farklıdır; kaynakçayı ayrı biçimde kurun.
5. Metin içi ve dipnot sistemini karıştırmak. Bir bölümde parantezle, diğerinde dipnotla gönderme yapmak kabul görmez.

Farklı atıf sistemlerini toplu olarak atıf stilleri nelerdir yazımızda karşılaştırdık. Zotero ya da Mendeley ile dipnotları otomatik oluşturmak için kaynak yönetim programları yazımıza bakabilirsiniz.

Tezinizdeki dipnot ve kaynakça düzenini kılavuza göre gözden geçirmek isterseniz makale redaksiyonu sayfamıza bakabilirsiniz; ön görüşme ücretsizdir.