Literatür taramasında sık karşılaşılan bir durum: okuduğunuz bir kitapta, sizin ulaşamadığınız eski bir çalışmadan alıntı var ve bu bilgiyi tezinizde kullanmak istiyorsunuz. Böyle durumda bilgiyi aktaran kaynak üzerinden gösterirsiniz. Kural basit görünür, ama yazım biçimi üniversiteden üniversiteye şaşırtıcı ölçüde değişir. Bu yazıda ikincil kaynak göstermenin ortak ilkelerini ve tez yazım kılavuzlarındaki gerçek örnekleri bir araya getirdik.
Birincil ve ikincil kaynak farkı
- Birincil (özgün) kaynak: Bilginin ilk ortaya konduğu eser. Örneğin bir kuramcının kendi kitabı.
- İkincil (aktaran) kaynak: O bilgiyi özgün eserden alıp size ileten eser. Örneğin kuramı özetleyen bir ders kitabı.
Aktarım bir istisnadır, varsayılan yol değildir. ISNAD rehberi bunu açıkça söyler: araştırmada birincil kaynaklara ulaşmak esastır; aktarım ancak istisnai durumlarda kullanılır. Pek çok tez kılavuzu da aynı ilkeyi yazar. Acıbadem Üniversitesi kılavuzu, zorunlu hâllerde bile aktarmayı sınırlamanızı ister.
Ortak ilkeler
Kılavuzlar yazım biçiminde ayrışsa da şu üç ilkede büyük ölçüde birleşir:
- Metinde ikisi de görünür. Önce özgün eserin yazarı (ve genellikle yılı), ardından “akt.” ya da “aktaran” ile okuduğunuz kaynak yazılır.
- Kaynakçaya yalnızca okuduğunuz kaynak girer. Balıkesir, Batman, Ankara ve Süleyman Demirel üniversitelerinin kılavuzları, okumadığınız özgün eserin kaynakçaya eklenmesini açıkça yanlış sayar.
- Aktarım gizlenmez. Özgün eseri okumuş gibi göstermek yayın etiğine aykırıdır. Atatürk Üniversitesi kılavuzu bunu ayrıca vurgular.
Kılavuzdan kılavuza “aktaran” yazımı
Aşağıdaki örneklerin her biri ilgili üniversitenin tez yazım kılavuzundan birebir alınmıştır. Kısaltmanın (akt. / aktaran / Aktaran:), noktalamanın ve sayfa gösteriminin ne kadar değiştiğine dikkat edin:
| Üniversite | Kılavuzdaki örnek | Dikkat çeken ayrıntı |
|---|---|---|
| Süleyman Demirel | (Giddens, 2004’ten akt. Coşkun, 2009, s. 15) | Özgün yıla “-ten” eki, “akt.” küçük harf |
| Balıkesir | (Sağlam, 1955’den aktaran Vural, 2008, s. 164) | “aktaran” açık yazılır |
| Batman | (Köprülü, 1911, akt. Çelik, 1998, s. 25) | Ek yok; yıldan sonra virgül |
| Ankara | (Başaran, 1972: Akt. Özalp, 2018). | İki nokta ve büyük harfle “Akt.” |
| Zonguldak Bülent Ecevit | (Robbins, 1974, s. 21; aktaran Gümüşeli, 1999, s. 69) | Her iki eserin sayfası, noktalı virgül |
| Biruni | Demir (1978) … (Aktaran: Çalışkan, 2006). | “Aktaran:” iki noktalı; özgün yazar cümlede |
| Atatürk | Allport’un günlüğü (Akt., Nicholson, 2003). | “Akt.” sonrası virgül |
| Kahramanmaraş İstiklal | (Geray, 1998’e atfen Daşdemir, 2013) | “akt.” yerine “atfen” |
Dipnotlu sistemlerde durum yine farklıdır. ISNAD metin içi sürümde “(Saffar, 2001, 2/143 akt. Demir, 2014, 122)” biçimini kullanır. Numaralı sistemlerde ise, örneğin Acıbadem Üniversitesi kılavuzunda, aktarım cümle içinde kurulur: “Banting (1)’ e atfen, Best ve diğerleri (2) …”.
Sonuç açık: tek bir “doğru aktaran yazımı” yoktur. Doğru olan, kendi kılavuzunuzun gösterdiği biçimdir. Üniversitenizin kuralını tez yazım kılavuzları sayfamızdaki ilgili üniversite sayfasında, kılavuzdan alıntılanmış olarak bulabilirsiniz.
APA 7 ile İngilizce yazıyorsanız
İngilizce tezlerde APA 7, “akt.” karşılığı olarak “as cited in” ifadesini kullanır: (Allport, 1937, as cited in Nicholson, 2003). Kaynakçaya yine yalnızca okuduğunuz eser, yani Nicholson (2003) girer. Türkçe yazılan APA tabanlı tezlerde ise kılavuzlar genellikle “akt.” ya da “aktaran” ister. APA 7’nin genel kuralları için APA 7 kaynak gösterme yazımıza bakabilirsiniz.
Kaynakçaya ne yazılır?
Yalnızca okuduğunuz eser. Yukarıdaki SDÜ örneğinde kaynakçaya Coşkun (2009) yazılır, Giddens (2004) yazılmaz. Özgün eseri bulup okuduysanız, artık aktarım yapmanıza gerek yoktur: doğrudan özgün esere gönderme yapar ve onu kaynakçaya eklersiniz.
Sık yapılan hatalar
- Okunmayan özgün eseri kaynakçaya eklemek. En yaygın hata budur. Kaynakça, sizin gerçekten başvurduğunuz eserlerin listesidir.
- Aktarımı gizlemek. Özgün eseri okumuş gibi göstermek, hem etik bir sorundur hem de alıntı zincirinde hata varsa sizi o hatanın sahibi yapar. Bu konuyu intihal ve doğru alıntılama yazımızda ayrıntılı ele aldık.
- Aktarımı alışkanlık hâline getirmek. Özgün esere ulaşmak mümkünse aktarım yapılmamalı. Temel kaynakların hep aktarımla gösterildiği bir literatür bölümü, jüride zayıf bir izlenim bırakır.
- Aynı tezde iki farklı biçim kullanmak. Bir yerde “akt.”, başka yerde “aktaran” yazmak tutarsızlıktır; kılavuzun biçimini seçip her yerde uygulayın.
- Doğrudan alıntıda sayfayı unutmak. Aktardığınız ifade doğrudan alıntıysa, okuduğunuz kaynaktaki sayfa numarasını verin.
Sık sorulan sorular
“akt.” mı yazmalıyım, “aktaran” mı?
Kılavuzunuz hangisini gösteriyorsa onu. Süleyman Demirel ve Batman kılavuzları “akt.”, Balıkesir ve Zonguldak Bülent Ecevit kılavuzları “aktaran” biçimini örnekler. Kılavuzunuz açık bir örnek vermiyorsa danışmanınıza sorun ve seçtiğiniz biçimi tezin tamamında koruyun.
Özgün eserin yılını yazmam gerekir mi?
Çoğu kılavuz özgün eserin yılını da ister, örneğin “(Giddens, 2004’ten akt. Coşkun, 2009, s. 15)”. Bazı kılavuzlar yalnızca aktaran kaynağı parantez içinde verir. Kendi kılavuzunuzun örneğini izleyin.
Aktarım benzerlik oranını artırır mı?
Aktarım doğru gösterildiğinde intihal sayılmaz; ancak doğrudan alıntı fazlaysa benzerlik raporunda eşleşme olarak görünür. Bu konuyu Turnitin benzerlik oranı yazımızda anlattık.
Aktaran kaynak da başka bir kaynaktan aktarıyorsa ne yapmalıyım?
Zincirleme aktarımdan kaçının. Bu durumda özgün esere ya da en azından bir önceki halkaya ulaşmayı deneyin; ulaşamıyorsanız yalnızca okuduğunuz kaynak üzerinden, kılavuzunuzun izin verdiği biçimde aktarım yapın.
Tezinizde kaynak gösterimini kılavuza göre gözden geçirmek isterseniz makale redaksiyonu sayfamıza bakabilirsiniz; ön görüşme ücretsizdir.
Bu içerik Tez Akademisi editör ekibi tarafından gözden geçirilmiştir.
Bu yazıda bir hata mı fark ettiniz? Bize bildirin.
Yorumlar
Bu yazıya henüz yorum yapılmamış.