Akademik Makale Nasıl Yazılır? IMRAD Yapısıyla Rehber

Akademik makale, bir araştırmayı bilimsel topluluğa sunmanın standart yoludur. İyi bir makale; net bir soru, sağlam bir yöntem ve okurun izleyebileceği bir yapı üzerine kurulur. Bu rehberde bir araştırma makalesinin baştan sona nasıl yazıldığını; IMRAD yapısını, her bölümün ne içerdiğini, dergi seçimini, hakem sürecini ve en sık yapılan hataları anlatıyoruz. Amacımız yazımı üstlenmek değil; çalışmanı yayımlanabilir bir makaleye kendi kalemin ve etik sorumluluğunla dönüştürmene rehberlik etmek.

Makale hazırlama ve yayın süreci

Makale yazımı, metni tamamlamakla bitmez; dergi seçimi, gönderim, hakem değerlendirmesi ve revizyon turları da sürecin parçasıdır. Aşağıdaki akış, çoğu hakemli derginin izlediği yolu gösterir:

Makalenin yapısı: IMRAD

Deneysel ve görgül makaleler çoğunlukla IMRAD yapısını izler: Introduction (Giriş), Methods (Yöntem), Results (Bulgular), and Discussion (Tartışma). Bu yapı, okurun çalışmayı mantıksal bir sırayla takip etmesini sağlar. Her bölümün işlevi farklıdır:

Yapının ayrıntılı anlatımı için IMRAD yapısı yazısına bakabilirsin. Öz (abstract) ve başlık, çoğu okurun ilk (ve bazen tek) gördüğü kısımdır; özet/abstract nasıl yazılır ve makale başlığı nasıl seçilir yazıları bu bölümlere ayrılmıştır.

Adım adım makale yazımı

1. Mesajını tek cümlede belirle. Makalen hangi tek bulguyu/iddiayı savunuyor? Bunu netleştirmeden yazmaya başlama.
2. Yöntem ve bulgularla başla. Elindeki gerçek veriye dayanan bu iki bölüm en somut olanıdır; önce onları yaz.
3. Tartışmayı kur. Bulguları literatürle karşılaştır, beklenmedik sonuçları açıkla, sınırlılıkları dürüstçe belirt.
4. Girişi en sona yaz. Çalışmanın tümünü gördükten sonra giriş, çok daha odaklı olur.
5. Öz ve başlığı en son hazırla. İçerik netleştikten sonra öz, makaleyi doğru yansıtır.
6. Atıf ve kaynakçayı baştan doğru kur. APA 7 kaynak gösterme yazısına ve APA 7 kaynakça üretici aracımıza bak.

Doğru dergiyi seçmek

İyi bir makale, yanlış dergide görünmez kalır ya da reddedilir. Dergi seçerken kapsam uyumunu, hedef okur kitlesini, indeks durumunu ve yayın süresini değerlendir. Türkiye'de yayımlanan hakemli dergileri ve makaleleri TR Dizin (TÜBİTAK ULAKBİM) üzerinden; dergilerin kendi sayfalarını, yazım kurallarını ve arşivlerini ise DergiPark üzerinden inceleyebilirsin. Şüpheli ve yağmacı dergilerden kaçınmak için yağmacı dergi nasıl anlaşılır yazısını mutlaka oku. İndeks ve etki kavramları için SCI, SSCI ve Scopus farkı yazısına bakabilirsin.

Hakem süreci ve revizyon

Gönderimden sonra makale, alan uzmanı hakemlerce değerlendirilir. Sonuç genellikle "küçük revizyon", "büyük revizyon" ya da "ret" biçiminde gelir. Revizyon; her hakem yorumuna tek tek, saygılı ve kanıta dayalı yanıt vermeyi gerektirir. Bu turlar birden fazla kez tekrarlanabilir. Yanıt mektubunu nasıl yazacağın hakem yorumlarına cevap yazısında anlatılıyor.

Sık yapılan hatalar

• Bulgular ile tartışmayı karıştırmak. Bulgular yorumsuz sunulur; anlam tartışmaya aittir.
• Kapsam dışı dergiye göndermek. Derginin odağına uymayan makale, hakeme bile gitmeden reddedilir.
• Özdeki iddiayı metinle desteklememek. Öz, makalenin gerçek bulgusunu abartısız yansıtmalıdır.
• Yağmacı dergilere yönelmek. Hızlı yayın vaadi ve ücret baskısı olan dergilere dikkat.
• Etik kuralları hafife almak. Yazarlık, atıf ve veri sunumunda dürüstlük şarttır; araştırma etiği yazısına bak.

Yöntem ve bulguları doğru yazmak

Yöntem bölümü, makalenin güvenilirliğinin dayandığı temeldir; buradaki ölçüt tekrarlanabilirliktir. Bir başka araştırmacı, senin yöntem bölümünü okuyup çalışmayı aynen tekrarlayabilmelidir. Bu yüzden araştırma desenini, katılımcıları (kimler, kaç kişi, nasıl seçildi), veri toplama araçlarını ve analiz yöntemini eksiksiz ama gereksiz ayrıntıya boğmadan yaz. Geçmiş zaman ve edilgen ya da etken tutarlı bir dil kullan. Bulgular bölümünde ise yalnızca sonuçları sunarsın — yorum yoktur. Her bulguyu önce metinde bir cümleyle özetle, ardından tabloya ya da şekle yönlendir; tabloyu olduğu gibi tekrar anlatma. İstatistiksel sonuçları raporlarken test değeri, serbestlik derecesi, p değeri ve etki büyüklüğünü birlikte ver. Bulguları önem sırasına göre değil, araştırma sorularının sırasına göre düzenlemek okuru rahatlatır.

Öz ve anahtar kelimeler: en çok okunan kısım

Öz (abstract), makalenin vitrinidir; çoğu okurun ve tarama motorunun ilk (ve bazen tek) gördüğü bölümdür. İyi bir öz, dört soruyu birkaç cümlede yanıtlar: Amaç neydi? Nasıl yapıldı? Ne bulundu? Ne anlama geliyor? Öz, makaledeki gerçek bulguyu abartısız yansıtmalı ve içinde atıf, kısaltma ya da tabloya gönderme bulunmamalıdır. Anahtar kelimeler ise makalenin bulunabilirliğini belirler; başlıkta geçen ama bir o kadar da okurun arama yaparken kullanacağı terimleri seç. Öz ve başlığın ayrıntılı yazımı için özet/abstract nasıl yazılır ve makale başlığı nasıl seçilir yazılarına bak.

Üst yazı (cover letter) hazırlamak

Makaleyi dergiye gönderirken editöre hitaben kısa bir üst yazı eklenir. Bu mektup, makalenin özünü ve derginin kapsamına neden uygun olduğunu birkaç paragrafta anlatır; çalışmanın özgün katkısını vurgular ve makalenin başka bir yerde değerlendirilmediğini beyan eder. Abartılı iddialardan kaçın; editör, makaleyi zaten okuyacaktır. İyi yazılmış, kapsam uyumunu net gösteren bir üst yazı, makalenin hakem sürecine daha hızlı girmesine yardımcı olur. Örnek bir yapı için cover letter örneği yazısına bakabilirsin.

Yayın etiği: yazarlık, atıf ve dürüstlük

Akademik yayıncılığın en hassas konusu etiktir ve ihlalleri geri dönüşü zor sonuçlar doğurur. Yazarlık, çalışmaya gerçek ve önemli katkı sunanlara aittir; sadece kıdemli olduğu için birini yazar yapmak (hediye yazarlık) ya da katkı sunanı dışlamak etik dışıdır. Atıf, kullandığın her fikrin ve verinin kaynağını göstermeyi gerektirir; başkasının cümlelerini kaynak göstermeden kullanmak intihaldir. Aynı çalışmayı birden fazla dergiye aynı anda göndermek (çoklu gönderim) ya da tek çalışmayı bölüp birden çok makale yapmak (salamlama) kabul edilmez. Uluslararası kabul gören ilkeler için COPE (Committee on Publication Ethics) çerçevesi yol göstericidir; araştırma etiğinin temelleri için araştırma etiği nedir ve intihal ve doğru alıntılama yazılarına bak.

ORCID ve açık erişim

ORCID, her araştırmacıya özel, kalıcı bir dijital kimlik numarasıdır; adaşlarınla karışmanı önler ve tüm yayınlarını tek bir profilde toplar. Birçok dergi artık gönderim sırasında ORCID ister; almak ücretsizdir ve dakikalar sürer (ORCID nasıl alınır). Açık erişim ise makalenin ücret ödemeden herkesçe okunabilmesi demektir ve çalışmanın görünürlüğünü, dolayısıyla atıf potansiyelini artırır. Ancak açık erişim adı altında yüksek ücret talep eden şüpheli dergilere dikkat etmelisin; gerçek açık erişim ile yağmacı yayıncılığı ayırmak için açık erişim nedir ve yağmacı dergi nasıl anlaşılır yazılarını oku.

Giriş bölümünü kurmak

Makalenin girişi, okuru çalışmanın gerekliliğine ikna eden bir argümandır. En etkili giriş, giderek daralan bir yapı izler: konunun genel önemiyle başlar, ilgili literatürün ne söylediğini özetler, bu literatürdeki boşluğu (çözülmemiş sorunu) net biçimde işaret eder ve bu boşluğu senin çalışmanın nasıl doldurduğunu söyleyerek biter. Giriş, bir literatür yığını değildir; her atıf, argümanını ilerletmek için oradadır. Sonunda araştırma sorunu ve amacını açıkça belirt. Çok uzun, konudan konuya atlayan bir giriş okuru kaybeder; odaklı ve mantıksal bir akış ise hakemi baştan yanına çeker.

Makale türleri: araştırma mı derleme mi?

Her akademik yazı özgün veri sunan bir araştırma makalesi değildir. Araştırma (görgül) makalesi, kendi topladığın veriyi analiz eder ve IMRAD yapısını izler. Derleme makalesi ise mevcut çalışmaları eleştirel biçimde bir araya getirir, alandaki durumu ve eğilimleri ortaya koyar; veri toplamaz ama güçlü bir sentez ister. Bir olgu sunumu, bir yöntem makalesi ya da bir kısa bildiri de olabilir. Hangi türde yazdığını baştan bilmek, yapıyı ve hedef dergiyi doğru seçmeni sağlar. Derleme yazımının inceliklerini derleme makale nasıl yazılır yazısında bulabilirsin.

Kaynak yönetimi ve atıf düzeni

Bir makale onlarca kaynağa dayanır; bunları elle takip etmek hem yorucu hem hataya açıktır. Zotero veya Mendeley gibi bir kaynak yönetim programı, kaynaklarını toplar, metne otomatik atıf ekler ve kaynakçayı derginin istediği stilde üretir (kaynak yönetim programları). Yine de otomatik çıktıyı gözle kontrol etmelisin; programlar her zaman kusursuz değildir. Metin içi atıf ile kaynakçanın birebir örtüşmesi şarttır: metinde geçen her kaynak kaynakçada, kaynakçadaki her kaynak metinde olmalıdır. APA gibi stillerin ayrıntısı için APA 7 kaynak gösterme yazısına ve hızlı üretim için APA 7 kaynakça üretici aracına bakabilirsin.

Makalenin yapısı, redaksiyonu, dergi seçimi ya da hakem yanıtlarında desteğe ihtiyaç duyarsan makale redaksiyonu ve yayın danışmanlığı hizmetlerimizle ön görüşme yapabilir, sorularını iletişim sayfasından iletebilirsin. Yazarlık ve atıf senin sorumluluğunda; biz süreçte yol gösteririz.